Hvað þarf að hafa í huga áður en sumardekk undir bílinn eru valin?

Lestími: 7 mín

Nú er kominn tími til að setja sumardekk undir bílinn og því er við hæfi að fylgja eftir grein liðins vetrar (2025) um vetrardekk með smá fróðleik um sumardekk.

Ég hef starfað í sjö ár sem verkfræðingur hjá bílaframleiðandanum Volvo Cars í Svíþjóð og tekið þar þátt í þróun aksturseiginleika (e. Vehicle dynamics) bílanna. Þar á meðal hef ég leitt dekkjaþróun með áherslu á akstursþægindi, veggrip og stýrisviðbragð við fjölbreyttar aðstæður í nánu samstarfi við sex af stærstu dekkjaframleiðendum heims. Þá hef ég stýrt vetrardekkjaprófun á snjó, ís og malbiki. Gróflega áætlað hef ég reynsluekið yfir 300 umgöngum af vetrardekkjum og yfir 500 settum af sumar- og heilsársdekkjum á yfir 30 ólíkum bílgerðum frá Volvo og samkeppnisaðilum. Þessir bílar hafa verið bæði bensín-, dísil- og rafknúnir, auk tvinn- og tengiltvinnbíla, með fram-, aftur- og fjórhjóladrifi.

Hugtakaskrá – sjá nánar.

Slitlag (e. Tread / surface): Yfirborð dekksins sem kemst í beina snertingu við veginn. Megintilgangur þess er að mynda núning við veginn og þar með grip. Snertiflötur dekksins við veginn er að jafnaði á stærð við fullvaxinn lófa eða póstkort, og telur aðeins um 1–4% af heildaryfirborði dekksins.
Slitlagskubbar (e. Tread blocks) og rákir (e. Grooves): „Kubbar“ myndaðir á yfirborði dekks þegar rákir eru skornar. Kubbarnir grípa í veginn á meðan rákirnar leiða burt vætu og draga úr hættu á floti.
Hliðarveggur (e. Sidewall): Lóðrétti hluti dekksins sem hefur mest áhrif á burðarþol, dempun og akstursþægindi. Þar má einnig finna nafn framleiðanda og gerð, mál og helstu upplýsingar um dekkið. Til einföldunar er málamiðlunin sú að mýkri hliðarveggur eykur þægindi en stífari tryggir betri stuðning og stöðugleika. Undir háu hliðarálagi í beygjum svignar dekkið og hluti hliðarveggjarins snertir þá veginn.

Míkróskurður (e. Sipes/siping): Næfurþunnar, hlykkjóttar (sikksakk) rákir þvert á slitflöt dekks. Skurðurinn skilur eftir sig fjölda hvassra brúna og gerir slitlagskubbana sveigjanlegri til að ná betur að þekja smáar ójöfnur í vegyfirborði og „klóra“ betur í samþjappaðan snjó. Fylgikvilli þess er þó latt stýrisviðbragð og aukið dekkjaslit á þurru malbiki.
Gúmmíblanda (e. Rubber compound): Hlutfall náttúrulegra og ónáttúrulegra gúmmíafurða, auk blöndu af kísli, olíum, kolefni, plastefnum og öðrum fylliefnum dekkja hafa m.a. áhrif á „glerumbreytingarhitastig“ (e. Glass transition temperature) gúmmíblöndunnar. Lægra glerumbreytingarhitastig → mýkra gúmmí og meira grip við lægra lofthitastig.
Veltimótstaða (e. Rolling Resistance): Til að hámarka drægni bíla (óháð orkugjafa) er hægt að lækka veltimótstöðu dekkja með breyttri uppbyggingu og gúmmíblöndu sem lækkar heldni (e. Hysteresis) þeirra. Það kemur þó á kostnað grips og hemlunarvegalengdar, auk akstursþæginda, höggdeyfingar og hljóðeinangrunar.
M+S: Stytting á „mud and snow“. Merking á dekkjum sem tilgreina færni í leðju og snjó. Athugið: Engin löggild vottun fylgir þessari merkingu og getur því dekkjaframleiðandi smellt M+S merkingu á dekkið sitt án þess að hafa prófað dekkið við þess konar aðstæður.
3PMSF – Þrítinda-snjókorn: Stytting á „Three-peak mountain snowflake“. Löggild vottun vetrardekkja fyrir rásfestu í samþjöppuðum snjó. Athugið: Vottunin gerir aðeins kröfu um rásfestu (e. Traction) í beinni línu og tilgreinir ekkert um hemlun eða akstur í beygju. Því er ekki nóg að reiða sig einungis á þessa merkingu þegar velja skal dekk.

Málamiðlun mikilvægra eiginleika

Helsta hlutverk dekkja er að bera bílinn undir öllum hleðsluskilyrðum með farþega og farangur. Þau gegna mörgum öðrum hlutverkum, oftast eitt á kostnað annars. Því er flókið að þróa hagkvæmustu eiginleika dekkja fyrir alla bíla og viðskiptavini hverju sinni. Í raun má segja að það sé nokkuð vel sloppið að þurfa ekki að skipta nema tvisvar á ári milli sumar- og vetrardekkja, því að vilji maður hámarksafköst við allar aðstæður þyrfti eitthvað í líkingu við þjónustuhlé í Formúlu 1 oft í mánuði til að skipta á milli þurr-, regn- og malardekkja við mismunandi hitastig að viðbættum snjó-, slabb- og hálkudekkjum að vetri.

Dekk veita grip við veginn en því meira grip sem þau veita verður meiri núningur og veltimótstöða er til staðar. Það skilar sér í aukinni orkunotkun (sjá veltimótstöðu í hugtakaskrá). Stinnari uppbygging dekkja veitir betra burðarþol og snarpari stefnubreytingu, þó á kostnað veghljóðs, mýktar og akstursþæginda.

Mál dekkja og felgna skiptir einnig sköpum og stuðlar að frekari málamiðlunum. Breiðari dekk geta veitt meira hámarksgrip og skarpara viðbragð og stöðugleika á þurru og röku malbiki en geta haft ögn meiri tilhneigingu til flots á blautu malbiki og í pollum. Nokkuð algengt er að afturdekk séu breiðari en framdekk (e. staggered) og er sá munur helst til staðar til að tryggja stöðugleika á afturöxli. Þetta er algengt í rafbílum þar sem þyngdardreifing er nær miðju bílsins eða í átt að afturöxli sökum skorts á þungum brunahreyfli sem þyngir framöxulinn. Þá eru stærri felgur (þ.e. lægri prófíll, hærra hlutfall ummáls felgu gagnvart dekki) stór söluþáttur þegar kemur að heildarútliti bílsins og hjálpa þær einnig viðbragði og snerpu bílsins í beygjum. Það kemur þó á kostnað sömu eiginleika og nefnt var að ofan um stinnari dekk. Hér er því mikilvægt að bregða ekki út frá upprunalegum málum frá framleiðanda þegar fjárfest er í nýjum dekkjum og felgum, því að slíkt getur haft stórar afleiðingar fyrir aksturseiginleika bílsins.

Algengur misskilningur er að halda að rákirnar myndi grip við veginn, kannski á svipaðan hátt og míkróskurður grípur í snjó á vetrardekkjum. Rákirnar í sumardekkjum hafa hins vegar aðeins eitt hlutverk – að seyta vatni og koma þannig í veg fyrir flot. Til að halda áfram með Formúlu 1 líkinguna, mest grip fæst á þurru malbiki með stærsta mögulega óslitna snertifleti – svipað og sléttu „slikkarnir“. Sumardekkin á bílunum okkar eru í raun eins og regndekk á kappakstursbíl.

Eiga sumardekk eitthvað erindi á íslenska vegi?

Já, er stutta svarið. Eins og sjá má í hugtakaskránni er gúmmíblanda dekkjanna háð hitastigi. Almenna reglan er að þegar hitastig nær 7°C eða ofar, hentar gúmmíblanda sumardekkjanna betur á vegum betur. Hitinn stígur ekki ýkja oft yfir 7 gráðurnar á Íslandi en þó gildir innra hitastig dekkjanna – en það mótast af lofthita, veghita (sem er iðulega hærri en lofthiti, sérstaklega í beinu sólarljósi) og mótun og afmyndun gúmmís á hreyfingu. Á sólríkum dögum, þar sem lofthiti nálgast 20°C, getur veghiti auðveldlega verið yfir 30°C og er gúmmíblanda vetrardekkja þá það mjúk að snerpa og hemlunarvegalengd er alvarlega takmörkuð og finnur ökumaður það auðveldlega á svampkenndu og svifaseinu stýrisviðbragði. Því skal ávallt skipta yfir á sumardekk þegar vetraraðstæður eru ekki lengur til staðar. Í sambærilegu vetrardekkjagreininni, sem birt var síðastliðinn vetur, var minnst á heilsársdekk og hvaða misskilnings gætir varðandi þau. Hægt er að réttlæta notkun þeirra í stað sumardekkja á Íslandi, en ekki í stað vetrardekkja.

Hvað eru „rafbíladekk“?

Eiginleg rafbíladekk eru í raun ekki til, heldur eru þau hefðbundin dekk þar sem eiginleikum, sem eru mikilvægir rafbílum og notkun þeirra, hefur verið forgangsraðað. Engin innstunga er á þeim og hafa þau ekkert með rafkerfi bílanna að gera. Þeir eiginleikar sem mikil áhersla er þó lögð á í þróun dekkja fyrir rafbíla eru:

Aukin hleðslugeta. Rafbílar eru almennt þyngri en brunahreyfils- og tvinnbílar en mál dekkjanna oft svipuð. Því er mikilvægt að hleðsluþol dekkja rafbílsins sé nægilegt fyrir þessa auknu þyngd.
Lægri veltimótstaða. Til að hámarka drægni er veltimótstaða dekkjanna lægri, þó á kostnað eiginleika á borð við grip, hemlunarvegalengd, höggdeyfingu og hljóðdempun (sjá nánar í hugtakaskrá).
Meiri hljóðeinangrun. Þvert gegn punktinum hér að ofan eru kröfur um hljóðeinangrun oft hærri á rafbílum þar sem enginn brunahreyfill er til staðar til að þekja önnur óhljóð. Þegar vélarhljóð er horfið verður veggnýr meira áberandi. Því eru þessi dekk oft með hljóðdempandi kvoðu að innan.

Hvaða dekk á ég svo að kaupa?

Hvers vegna þarf að kaupa svona dýr dekk? Oftast er daglegur akstur fólks til og frá vinnu innanbæjar með stöku viðkomu í matvörubúð. Nokkrar ferðir í sumarbústað og í útilegu bætast svo við á hverju ári. En á svipaðan hátt og við setjum á okkur bílbeltið áður en við ökum af stað — án þess að lenda í slysi í hvert skipti — er þetta öryggisbúnaður. Og eins gott að hann virki sem skyldi þegar í harðbakkann slær.

Það sem stingur oft í augu höfundar er að sjá nýlega bíla, að virði eins eða fleiri tuga milljóna króna, með ódýrustu mögulegu dekkin undir, oft af mismunandi gerðum. Því má líkja við að hafa keypt sérsniðin jakkaföt og para þau saman með gúmmískóm á fæturna. Nær allir bílaframleiðendur þróa dekk sín í samvinnu við dekkjaframleiðendur og ættir þú því að geta fengið þau dekk sem voru þróuð fyrir þinn bíl með því að spyrja söluaðila hans. Dekk eru stór útgjöld en þegar haft er í huga að yfirleitt þarf ekki að skipta þeim út nema á um 6–7 ára fresti (eftir ástandi) er árlegur kostnaður kannski ekki ýkja hár. Vitaskuld á það sama við um vetrardekk en formsatriðið gildir engu að síður. Það getur verið freistandi að velja ódýrustu dekkin en þá er vert að hafa í huga að gæðin eru (yfirleitt) í beinu hlutfalli við verðið. Þá er oft bent sérstaklega á einhvern einn eiginleika sem skarar fram úr hjá þessum ódýrustu dekkjum, ýmist í háðum eða óháðum samanburðarprófum, án þess að minnast á hina eiginleikana. Er dekkið auglýst með stutta hemlunarvegalengd á þurru malbiki? Hvað með vætu? Hvað með veghljóð, hliðargrip og slitþol? Það getur nefnilega verið hægðarleikur að hámarka aðeins einn eiginleika fyrir lágt verð, séu allir aðrir virtir að vettugi.

Sé bíllinn orðinn það gamall að hann er ekki lengur í framleiðslu, eða hefur verið skipt út fyrir nýrra módel, er gott ráð að velja gæðadekk frá umboði eða heildsölu frá þekktum og traustum framleiðanda, helst þeim sömu og þróuðu dekkin upprunalega fyrir þinn bíl. Gott er að fylgja óháðum dekkjakönnunum hjá virtum aðilum og velja þau dekk sem hentar þínum þörfum best. Mikilvægast er þó, eins og nefnt er í húsráðunum hér að neðan, að hafa öll fjögur dekk af sömu gerð og undirgerð.

Líkt og sjónvarpið þitt og ískápurinn þinn hafa dekk vottun, væntanlega skv. Evrópureglugerð sem gildir fyrir Ísland, meðal annars fyrir orkunotkun. Þar kemur einnig fram vottun á hemlun í bleytu, veghljóði og vetrargetu, ef við á.

Almenn húsráð að lokum

Ástand dekkja er helst háð aldri þeirra og sliti. Á hliðarveggnum, ýmist að utan- eða innanverðu, má finna fjögurra stafa tölu sem tilgreinir hvenær dekkið var framleitt ( t.d. 4525 = vika 45, ár 2025). Góð þumalputtaregla er að nota dekk ekki lengur en 6–7 ár, jafnvel þótt slit og mynsturdýpt virðist í lagi. Enn er talsvert af náttúrulegum gúmmíafurðum í dekkjum og verða þau hörð og stökk með árunum. Það sést oft vel á sprungnum hliðarveggjum dekkja sem komin eru fram yfir síðasta neysludag.
- Lögleg mynsturdýpt í Evrópu er 1,6 mm fyrir sumardekk og 3 mm fyrir vetrardekk. Þó er góð regla að skipta dekkjunum út nokkru áður.
Hið eina rétta er að kaupa fjögur dekk frá sama framleiðanda af sömu gerð og undirgerð og forðast alfarið að blanda saman ólíkum dekkjum.
Gamalt (og rangt) húsráð var hér áður fyrr að setja gripmeiri dekk (t.d. nagladekk að vetrarlagi) á þann öxul sem drífur bílinn áfram og gripminni á hinn öxulinn. Það er í stuttu máli algjör fásinna og fyrirgerir jafnvægi bílsins m.t.t. rásfestu, hemlunar og beygjugetu og getur verið stórhættulegt.
Að keyra á vetrardekkjum allan ársins hring (og í sumum tilfellum að kalla þau sumardekk) flýtir talsvert fyrir sliti, þá sérstaklega þegar lofthiti er hærri en 7°C vegna gúmmíblöndu þeirra. Hættan er sú að þegar næsti vetur gengur í garð hafi þau tapað megninu af vetrareiginleikum sínum. Að utanskildu sliti eru loks allir aksturseiginleikar vetrardekkja um sumar almennt ófullnægjandi og geta reynst hættulegir.
- Því miður þarf sérstaklega að kveða niður þessa útbreiddu mýtu: Það að naglhreinsa dekk með naglbýt breytir því ekkií sumardekk.
Athuga skal loftþrýsting dekkja á tveggja til þriggja mánaða fresti, oftar ef miklar hitabreytingar eiga sér stað. Fyrir hverjar 10°C sem hitastig lækkar fer þrýstingurinn niður um 0.07 bör (~1 PSI) og er því mikilvægt að stilla þrýstinginn þegar dekkin hafa náð útihitastigi (þ.e. ekki eftir að dekkin hafi staðið inni í hlýjum bílskúr eða á dekkjaverkstæði). Ráðlagðan þrýsting fyrir allar dekkjastærðir má finna ýmist á límmiða í hurðarfalsi bílstjóra eða inni í eldsneytisloki.
Umfelgun fer illa með dekk og felgur til lengri tíma. Ólíkt flestum bíleigendum á Norðurlöndunum eiga langflestir á Íslandi tvo umganga af dekkjum, en aðeins einn af felgum. Þótt kostnaðurinn við aukasett af felgum sé ekki óverulegur getur hann vegið upp á móti langri bið og kostnaði við umfelgun tvisvar á ári sem og ótímabæru sliti á dekkjum og felgum.

Róbert Runólfsson

Deila grein: