Undanfarna daga hafa loftgæði á höfuðborgarsvæðinu verið mjög slæm. Svifryk í lofti hefur verið langt yfir heilsuverndarviðmiðum í köldu og þurru veðri. Þetta ástand kemur illa við marga vegfarendur og getur verið alvarleg heilsuógn.
FÍB fréttavefurinn fjallaði um það í byrjun febrúar að Vegagerðin hefði hreinsað stofnbrautir á höfuðborgarsvæðinu seint í janúar. Tíðarfar í janúar var óvenjulega gott. Það var hægviðrasamt, bjart, sérlega þurrt og snjór var með minnsta móti. Mánuðurinn var á meðal þurrustu janúarmánaða frá upphafi mælinga, fyrri hlutinn kaldur en seinni hlutinn hlýr. Hreinsun Vegagerðarinnar, Reykjavíkurborgar og annarra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu var fyrr á ferðinni en í venjulegu árferði en ekki tókst að klára verkið.
Samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni er gert ráð fyrir að stofnbrautir séu hreinsaðar fjórum sinnum á ári og aðeins einn þvottur á gatnamótum og hellulögðum eyjum. Fyrsta hreinsunin í ár var óvenju snemma á ferðinni enda ástandið orðið slæmt. En það var farið svo seint af stað með hreinsunina að ekki tókst að klára verkið með fullnægjandi hætti áður en hitinn fór undir frostmark. Þetta verklag er þvert á viðmið á hinum Norðurlöndunum og loftslags- og lýðheilsumarkmið stjórnvalda.
Ábyrgð kjörinna fulltrúa
Þeir opinberu aðilar sem vinna að gatnahreinsun vinna samkvæmt áætlunum og þar á bæ telst það utan eðlilegs verklags að hreinsa í janúar þrátt fyrir óvenju milt tíðarfar. Þarna þarf að verða hugarfars- og verklagsbreyting sem tekur tillit til aðstæðna hverju sinni. Pólitískir fulltrúar almennings verða að tryggja fjármagn til framkvæmda í nafni lýðheilsu og öryggis vegfarenda. Hver ber ábyrgð á því að ekkert rykbindiefni (kalsíumklóríð) er til á landinu svo vikum skiptir?
Umferðin er ein uppspretta svifryks í þéttbýli en það kemur meira til. Stór hluti þess ryks sem þyrlast upp um þessar mundir á götum borgarinnar kemur frá setlögum í vegköntum sem innihelda blandaða efnasúpu. Setlögin eru uppspretta næsta svifryksmökks. Malbiksslit skapar svifryk og þar vegur akstur þungra og stórra bíla þyngst ásamt með notkun nagladekkja. Það fellur til svarf úr hemlum og dekkjum einnig salt og sandur til hálkuvarna og sjávarsalt. Jarðvegsryk er áberandi mikið bæði frá foksandi af hálendinu en líklega mest frá bygginga- og framkvæmdasvæðum.
Ryk frá framkvæmdasvæðum
Það eru litlar sem engar kröfur gerðar til byggingaverktaka á Íslandi um að lágmarka ryk á framkvæmdasvæðum. Í Skandinavíu eru mjög strangar kröfur til verktaka um rykstjórnun enda sjálfsagður hluti af vinnuvernd og umhverfisstjórnun.
Í Skandinavíu er lögð er áhersla á að grípa rykið um leið og það verður til og áður en það fer út í andrúmsloftið. Tækin á byggingasvæðinu eru tengd öflugum iðnaðarryksugum með háþróuðum síum og hringrásartækni sem grípur fínustu agnirnar. Þegar unnið er við niðurrif eða stórfellda jarðvegsröskun eru notaðar vatnsúðabyssur sem sprauta örfínum vatnsúða sem fellir rykagnirnar til jarðar. Við stærri framkvæmdasvæði eru sjálfvirkar þvottastöðvar við útaksturssvæði sem háþrýstiþvo hjól og undirvagn bíla áður en þeir fara út í almenna umferð. Ein stærsta uppspretta ryks í borgum er drulla sem vörubílar bera með sér út af vinnusvæðum.
Það er gerð krafa um vindhlífar og yfirbreiðslur eða segl yfir sand- og jarðvegshrúgur. Á mörgum stöðum er skilyrt að nota rafknúnar vinnuvélar og tæki til að draga úr sóti og mengun. Yfirvöld á hinum Norðurlöndunum geta stöðvað framkvæmdir tafarlaust ef ryk fer yfir viðmiðunarmörk eða ef verktaki getur ekki sýnt fram á fullnægjandi rykbindingu.
Hér á landi er ekkert gert. Í vikunni var greinarhöfundur að aka niður Hverfisgötu síðdegis í Reykjavík. Þá voru verktakar með stórvirkar steinsagir í gangi vegna framkvæmda við Vatnsstíg. Þykkur steinryksmökkur lá yfir Hverfisgötunni frá Vatnsstígnum og hélt áfram að berast þar sem ekkert var slegið af við sögunina. Þetta þykir eðlilegt verklag.
,,Almenningur og við viljum að þetta sé sem best“
Fyrirsögnin hér að ofan kemur frá talsmanni Vegagerðarinnar í viðtali á RÚV. Þetta er ekki spurning um vilja, þetta er eitthvað sem verður að gera ef aðstæður leyfa. Það er skylda veghaldara að bregðast við aðstæðum en horfa ekki bara á dagatalið. Svifryk í óeðlilegu magni í umhverfi fólks er stórhættulegt og dregur úr lífsgæðum. Það er ekki spurning um vilja að spenna á sig bílbelti áður en ekið er af stað, það er skylda og bjargar mannslífum.
Plúsgráður í Skandinavíu
Í borgum eins og Gautaborg þar sem hitastig sveiflast oft í kringum frostmark eru götur þrifnar og smúlaðar allan ársins hring eða svo lengi sem það er ekki frost.
Flestir norðlægir bæir og borgir viðhafa ákveðið verklag um hreinsun gatna á veturna sem miðast við stöðug þrif árið um kring. Þetta á ekki við þegar það er frost eða snjór því þá þarf að snjóryðja og hálkuverja götur og gangstíga.
Um leið og það hlýnar upp fyrir frostmark og spáð er áframhaldandi blíðu eru sópunartæki og vatnsbílar sem þvo götur og gangstíga sendir út. Þetta er gert til að fjarlægja sand, salt og malbiksslit sem safnast upp um leið og þiðnar. Ef götur eru sprautaðar með vatni í frosti myndast tafarlaust svell sem er stórhættulegt fyrir umferð.
Baráttan við svifrykið á veturna
Í Skandinavíu er vorhreinsunin stærsta átakið og sama á við hjá Reykjavíkurborg og Vegagerðinni hér á landi. Norænu borgirnar eru að auki hreinsaðar reglulega yfir vetrarmánuðina til að fyrirbyggja svifryk. Komi nokkrir dagar í röð með þurru veðri og hitastigi yfir frostmarki á miðjum vetri, getur svifryk (PM10) rokið upp. Þá eru götur smúlaðar eða rykbundnar með kalsíumklóríði til að „líma“ rykið niður, jafnvel þótt enn sé vetur samkvæmt dagatalinu. Víða eru fjölfarnir hjólastígar sópaðir og sprautaðir oftar en aðrar götur á veturna til að tryggja öryggi hjólreiðafólks.
Á veturna eru notuð tæki sem geta sogað upp bleytu og drullu án þess að skilja eftir sig mikinn raka sem gæti frosið ef hitinn fellur óvænt um nóttina. Helsta nýjungin í götuhreinsun er rafknúinn finnskur götusópur sem er mannlaus og sjálfakandi. Tækið heitir Trombia og gæti verið spennandi valkostur á höfuðborgarsvæðinu til framtíðar.
Rigning er mikilvæg náttúruleg hreinsun gatna. Hún skolar mikið af fína rykinu ofan í niðurföll, sem hjálpar til við að halda loftgæðum góðum þrátt fyrir mikla umferð og notkun nagladekkja. Ef ekki rignir og hiti nær yfir frostmark um tíma þá verður að senda hreinsibíla af stað til að sópa og þrífa. Það er ekki boðlegt að bíða bara eftir vorinu til að fækka heilsuspillandi ögnum í lofti.
